Kluczowe procesy chemiczne zachodzące w mózgu, kontrolowane przez neuroprzekaźniki i hormony: dopaminę, serotoninę, oksytocynę oraz endorfiny potocznie możemy nazwać „biochemią szczęścia”. Serotonina jest stabilizatorem nastroju, dopamina czasem nazywana jest neuroprzekaźnikiem motywacji, oba odpowiadają za uczucie satysfakcji i przyjemności. Odpowiedni poziom serotoniny sprzyja uczuciu spokoju, zadowolenia i równowagi emocjonalnej. Niski poziom serotoniny może prowadzić do obniżenia nastroju, rozdrażnienia, problemów z koncentracją i snem. Oksytocyna uwalniana jest podczas interakcji społecznych, buduje poczucie więzi i przynależności, natomiast endorfiny łagodzą ból i poprawiają nastrój. Wydzielają się intensywnie podczas śmiechu i aktywności fizycznej.

Przyczyną problemów chorych z fenyloketonurią (PKU) jest podwyższone stężenie fenyloalaniny (Phe), która wraz z krwią dostaje się do mózgu, gdzie wywiera szkodliwe, neurotoksyczne działanie. Kliniczne następstwa PKU zależą od stężeń fenyloalaniny w ośrodkowym układzie nerwowym. Mózgowe stężenia fenyloalaniny są wprost proporcjonalne do stężenia tego aminokwasu we krwi. Wysokie stężenie fenyloalaniny blokuje transport dużych aminokwasów neutralnych: tyrozyny i tryptofanu do mózgu, co zakłóca syntezę neuroprzekaźników wspominanych powyżej, takich jak dopamina i serotonina oraz noradrenalina i adrenalina. Dochodzi wówczas do obniżenia poziomów serotoniny i dopaminy w ośrodkowym układzie nerwowym.

Jak wiemy wcześnie rozpoznana choroba i prawidłowo leczeni pacjenci z PKU charakteryzują się rozwojem intelektualnym w granicach normy. Jako dzieci uczęszczają do żłobków, przedszkoli, szkół. W dorosłości kończą szkoły średnie, część z nich studiuje, podejmują pracę zawodową, zakładają rodziny. Nie mają żadnych przeciwwskazań do szczepień ochronnych, mogą i powinni uprawiać sport. Podróżują i uczestniczą w życiu towarzyskim a jedynym ograniczeniem jest dieta PKU. Warunkiem ich dobrostanu jest jednak rygorystyczne przestrzeganie diety niskofenyloalaninowej i kontrolowanie poziomów fenyloalaniny.

Przy wyższych poziomach Phe obserwuje się rozdrażnienie, gorsze skupienie uwagi, problemy z zapamiętywaniem. Pacjenci mogą mieć kłopoty w szkole z przedmiotami ścisłymi i nauką języków obcych. Mogą pojawić się objawy zespołu nadpobudliwości ruchowej z deficytem uwagi oraz objawy autystyczne. Te negatywne objawy ustępują po powrocie do prawidłowych poziomów Phe.

Podwyższone poziomy fenyloalaniny we krwi poprzez zaburzenia syntezy neuroprzekaźników wpływają negatywnie na samopoczucie, prowadząc do zaburzeń nastroju takich jak depresja i lęk. Wśród zaburzeń lękowych obserwujemy najczęściej fobie społeczne, lęk przed wychodzeniem z domu i nawiązywaniem kontaktów międzyludzkich, lęk przed zmianą nawyków i zmianą miejsca. Do objawów lęku uogólnionego można zaliczyć stałe uczucie zdenerwowania, uczucie zwiększonego napięcia mięśniowego, uczucie bezradności, nadmierne pocenie się, spodziewanie się czegoś negatywnego i nieokreślonego. Charakterystycznym dla tego zaburzenia jest wyrażanie przez pacjentów obaw o swoje zdrowie lub o zdrowie bliskich osób. Zaburzenia depresyjne charakteryzują się obniżeniem nastroju przez większą część dnia, niezależnie od zewnętrznych bodźców, brakiem energii i trudnościami w podejmowaniu decyzji. W depresji nspada poczucie własnej wartości, dochodzi do anhedonii czyli utraty przyjemności z rzeczy, które dotychczas ją sprawiały. Charakterystyczne są zaburzenia snu czyli wcześniejsze niż zwykle wybudzanie się i niemożliwość ponownego zaśnięcia; zaburzenia mogą mieć jednak postać trudności z zasypianiem, częstego wybudzania się lub nadmiernej senności i wydłużeniem snu nawet do kilkunastu godzin dziennie. W krańcowych przypadkach coraz częściej u pacjenta mogą pojawić się myśli o śmierci i tendencje samobójcze, co jest już ogromnym sygnałem alarmowym, wymagającej natychmiastowej interwencji psychiatrycznej.

Poziom Phe ma wpływ nie tylko na funkcjonowanie poznawcze ale również na funkcjonowanie emocjonalne. Wysokie stężenia fenyloalaniny mogą prowadzić do trudności z koncentracją i kontrolą impulsów pod postacią nieoczekiwanych napadów agresji, co prowadzi do niepotrzebnych napięć w ich relacjach rodzinnych oraz w pracy. Część osób z PKU doświadcza z tego powodu wycofania społecznego.

W badaniu retrospektywnym prowadzonym w latach 2006- 2012 w USA na podstawie danych uzyskanych z rejestrów ubezpieczycieli, porównywano choroby współistniejące u pacjentów z PKU, cukrzycą oraz w populacji ogólnej. W porównaniu do populacji ogólnej u pacjentów z PKU częściej występowała niepełnosprawność intelektualna, zaburzenia spektrum autyzmu, oraz zaburzenia odżywiania. Częstość odczuwania zmęczenia, zaburzeń snu,migren u pacjentów z PKU była częstsza niż w populacji ogólnej, ale porównywalna z pacjentami z cukrzycą. W badaniu tym wykazano również wyższą częstość występowania zaburzeń lękowych i depresji u młodych dorosłych z PKU w porównaniu z populacją ogólną.

Skuteczne utrzymywanie poziomu fenyloalaniny w bezpiecznym zakresie od 120- 360 µmol/l dzięki leczeniu jest kluczowe dla zachowania stabilnego nastroju i dobrego funkcjonowania psychicznego. Utrzymanie diety niskofenyloalaninowej okazuje się niestety coraz trudniejsze wraz z wiekiem pacjenta,w rezultacie poziomy Phe rosną, skutkując zaburzeniami neuropoznawczymi i neuropsychiatrycznymi. Dbanie o zdrowie psychiczne jest równie ważne jak kontrola metaboliczna i powinno stanowić stały element leczenia fenyloketonurii.

Niewątpliwie dieta PKU jest najważniejszym elementem postępowania w momencie, gdy leczenie farmakologiczne PKU nie jest w pełni dostępne, ale pozostaje pytanie czy możemy dodatkowo wpływać na „biochemię szczęścia”. Na pewno istotna jest aktywność fizyczna, ponieważ ćwiczenia podnoszą poziom endorfin i dopaminy. Z kolei utrzymywanie kontaktów społecznych zwiększa poziom oksytocyny, a odnoszenie nawet małych sukcesów stymuluje produkcję dopaminy. Szczery i głośny śmiech uwalnia endorfiny, natomiast regeneracja organizmu podczas snu jest kluczowa dla równowagi serotoninowej.

Piśmiennictwo:

• van Wegberg AMJ, MacDonald A, Ahring K, et al: European guidelines on diagnosis and treatment of phenylketonuria: First revision, Mol.Genet. Metab. 145,(2) 2025, 109125,
  https://doi.org/10.1016/j.ymgme.2025.109125.
• Bilder D A, Kobori J A,Cohen-PfefferJL, et al:Neuropsychiatric comorbiditiesin adultswith phenylketonuria: A retrospective cohortstudy. Mol Genet Metab. 2017;121(1):1-8. doi: 10.1016/j.ymgme.2017.03.002. Epub 2017 Mar 6.
• Burlina A P, Lachmann RH, Manara R et al: The neurological and psychological phenotype of adult patients with early-treated phenylketonuria: a systematic review. J. Inherit. Metab. Dis., 2019, 42 (2), 209-219
• Mete Yeşil A., Akar H.T., Yıldız Y. i wsp.: Assessing sleep habits in school-aged children with
  phenylketonuria: a comparative study. Eur. J Pediatr 2025, 184:225
• Feldmann R., Osterloh J., Onon S. et al: Neurocognitive functioning in adults with phenylketonuria: report of a 10-year follow-up. Mol. Genet. Metab., 2019, 126 (3), 246-249

Materiał ma charakter edukacyjny i nie zastępuje indywidualnej konsultacji medycznej.

METB/PKU/15/02/2026